کلبه ی یس

این دریاچه از نظرموقعیت جغرافیایی بین   37 درجه و 20 دقیقه عرض شمالی   و45  درجه و 40 دقیقه طول شرقی قرار دارد و مساحت حوزه (سطح آبگیر آن) حدود 51450 کیلومتر مربع که حدود 5750 کیلومتر مربع مربوط به خود دریاچه و حدود 35120 کیلومتر مربع آن مساحت حوزه 21 رودخانه ایست که به این دریاچه می ریزد و حدود 4600 کیلومتر مربع آن نیز شامل باتلاقها، مراتع و سواحل پست اطراف دریاچه و حدود 5800 کیلومتر مربع آن نیز سطح حوزه 40 مسیل  می باشد.
طول دریاچه از شمال تا جنوب 130 تا 146 کیلومتر و بیشترین پهنای آن با حدود 58 کیلومتر در جنوب دریاچه واقع است و کمترین عرض آن نیز بین کوه زنبیل و جزیره اسلامی است که بزرگراه شهید کلانتری در آنجا احداث شده و حدودا 15 کیلومتر می باشد.

ارتفاع متوسط این دریاچه از سطح دریای آزاد در حدود 1278 متر و متوسط عمق دریاچه حدود 6 متر و حداکثر آن تا 22 متر نیز گزارش شده است.ولی در سالهای 1378 تا 1386 این دریاچه با یک  بحران اکولوژیکی بی سابقه و جدی مواجه شده است و کاهش نزولات آسمانی، گرم شدن هوا و افزایش احداث سد های  مخزنی بر روی رودخانه های منتهی به این دریاچه باعث شده تا از آب این دریاچه تا حد زیادی کاسته شود‌ و در حال حاضر حداکثر عمق آب به 5 متر رسیده است.
این دریاچه دارای 102 جزیره و صخره های سنگی است که غیر از جزیره اسلامی (جزیره شاهی سابق) بقیه جزایر غیر مسکونی می باشند. جزایر مذکور بدلیل دارا بودن شرایط زیستی مناسب همراه با جاذبه های طبیعی، از تنوع حیات گیاهی و جانوری بسیار باارزشی برخوردار است.

جزایر اشک و کبودان بعلت داشتن علفزارهای مناسب و چشمه های آب شیرین یکی از مهمترین مناطق حفاظت شده جهت احیاء نسل نادرترین گونه جانوری ایران گوزن زرد ایرانی  بشمار می آید. علاوه بر آن تعدادی قوچ، میش و بز نیز در این جزایر نگهداری می شوند.
از رودخانه های دائمی که به این دریاچه می ریزند می توان زرینه رود، سیمینه رود، مهاباد چای، گادار چای، باراندوز چای، شهر چای، روضه چای، نازلوچای، زولا چای، آجی چای، آذر شهر چای، قلعه چای، صوفی چای، مردوق چای و لیلان چای و از رودخانه فصلی هم می توان سیخ چای، شیوان چای، خرخره چای، تیوان چای، طسوج چای، دریان چای و گبی چای را نام برد.
به دلیل وجود املاح فراوان، آب دریاچه سنگین بوده و بیشترین کاتیونها به ترتیب  مربوط به سدیم و منیزیم و بیشترین آنیونها به ترتیب مربوط به کلرور ها و سولفاتها  بوده و تلخی آب دریاچه بدلیل یون منیزیم می باشد.

قسمت اعظم املاح دریاچه ارومیه را نمک طعام تشکیل می دهد بنابر این از نظر شیمیایی و نوع نمکهای محلول  در آب از تیپ دریاچه های کلره می باشد. متوسط شوری در سال 1374 از 36 ایستگاه حدود 163 گرم در لیتر ولی متوسط شوری در سال 1385 از 12 ایستگاه 320 گرم در لیتر رسیده است.
درجه سختی و قابلیت هدایت الکتریکی آب این دریاچه نیز بالا است.
تغییرات سطح آب دریاچه در فصول  و ماههای مختلف سال و حتی برای چند روز هم یکسان نیست و  بیشترین تغییرات را در بهار( افزایش ) و در تابستان (کاهش) را نشان می دهد.
مهمترین عوامل این تغییرات ، آبهای ورودی از رودخانه ها و مسیلها ، بارش های مستقیم بر دریاچه و عامل دیگر هم تبخیر می باشد. 
دمای آب در فصول مختلف و در ماههای مختلف متغییر بوده و در زمستان بین صفرتا 20 درجه زیر صفرو در تابستان هم بین 40-35 درحه سانتی گراد متغیر  است. رنگ آب نزدیک ساحل که در تماس با لجن است تیره رنگ است و مزه آب دریاچه شور و تلخ است. وزن مخصوص آب دریاچه 28/1 تا 113/1 بوده است. اکوسیستم  دریاچه های نمک نسبت به سایر اکوسیستم ها ساده بوده و شامل اجزاء زیر می باشد:
1- فلامینگو و سایر پرندگان
2-آرتمیا،حشرات وسایر ژئوپلانکتون ها   
3-فیتوپلانکتون  
4-باکتریوپلانکتونها 
5- پوده های گیاهی یا جانوری یا دیتریتوس ها  که توسط ریزش رودخانه ها به داخل اکوسیستم آورده شده و یا با پیشروی آب دریاچه در خشکی به آن افزوده می گردند.
فیتو پلانکتونها در واقع تولید کننده گان اصلی این اکوسیستم بوده و به همراه آرتمیا بخش اصلی این اکوسیستم را تشکیل می دهند ولی باکتریوپلانکتونها و مواد متلاشی شده گیاهی و جانوری نقش بسیار مهمی می توانند داشته باشند
در ارزیابی کلی دریاچه ارومیه شفافیت  بالای آب که اغلب تا چندین متر می رسد ، نشان از تولید  اولیه پائین (فیتوپلانکتونها) در دریاچه دارد و جزء دریاچه های کم پرور یا اولیگوتروف  محسوب می شود که حتی در مقایسه با سایرزیستگاه های آرتمیا از جمله دریاچه بزرگدر آمریکا نیز پائین تر است. 
گونه های محدودی از جلبکهای  تک سلولی که عمدتا از فلاژله ها  و دیاتومه ها هستند در دریاچه وجود دارند.
در مطالعات انجام گرفته از سه خانواده 6 جنس شامل: جنس اوسیلاتوریا از رده سیانوفیسه ، جنس دونالیلا  ازرده کلروفیسه  و جنسهای نیتشیا ، ناویکلا ، سیمبلا  و سیکلوتلا  از باسیلاریوفیسه  شناسایی و ثبت گردید
آرتمیا ارومیانا یکی از 7 گونه ی شناخته شده دو جنسی درجهان است ولی در اطراف دریاچه استرین پارتنوژنز یا بکر زایی نیز گزارش شده است. ارزش غذایی و پتانسیل رشد آرتمیا در دریاچه ارومیه علاوه بر اینکه بر ظرفیت های ژنتیکی وابسته است تا حد زیادی هم به کیفیت و کمیت جمعیت فیتوپلا نکتون ها مرتبط است.
بر اساس مطالعات انجام گرفته در سال 96-1991 میلادی توسط کارشناسان داخلی و خارجی و گزارش نهایی طرح ارزیابی ذخایر آرتمیا ارومیانا در دریاچه ارومیه سال 1997 میزان بیومس آرتمیا (وزن تر) 300 تا 400 هزار تن و میزان سیست آرتمیا (وزن تر) 20 تا 30 هزار تن در هر سال تخمین زده شده است